به کوتاهی آه به بلندای ماه

به کوتاهی آه به بلندای ماه اثری است که موضوع آن زندگی فاطمه زهرا ـ دختر پیامبر اسلام و همسر امام اول شیعیان ـ از منظر انسانی و تاریخی  است. کتاب‌هایی که در مرز «زندگی‌نامه پژوهشی» و «روایت داستان‌واره» نسبت به شخصیت‌های دینی (به‌ویژه اهل‌بیت) نوشته می‌شوند، معمولاً دو هدف متفاوت را هم‌زمان دنبال می‌کنند:

1. از یک طرف عرضه داده‌ها و مدارک تاریخی، تحلیل منابع و ارائه خوانشی مستند از رویدادها و نقش تاریخی شخص مورد نظر
2. از سوی دیگر ارائه روایت‌پذیر و جذاب برای مخاطب عام تا متن پژوهشی در بستر فرهنگی و احساسی خواننده بنشیند

پیوند پژوهش تاریخی با بازنویسی روایی نیازمند دغدغه‌ای نظری درباره‌ی حدود «روایت» و «تأویل» است؛ پژوهش‌نگاران دانشگاهی بر لزوم جداکردن روشن داده مستند از بخش‌های روایی ـ ادبی تأکید می‌کنند تا خواننده بداند کدام گزاره حاصل سند تاریخی و کدام حاصل بازآفرینی روایی است.

منابع متأخر در مطالعات دینی و تاریخ‌نگاری دین نشان داده‌اند که بهترین آثار این ژانر آن‌هایی‌اند که اسناد و منابع را معرفی کرده، مسیر استنادی خود را شفاف ساخته و در پی‌نوشت‌ها خوانندگان پژوهشگر را به منابع بیشتر راهنمایی کنند؛ در غیر این صورت خطر ترکیب بی‌قید روایت و ادعاهای تاریخی وجود دارد.

در ایران معاصر، گونه‌ای از این آثار به‌خصوص درباره شخصیت‌های مذهبی محوری تولید شده که میان مخاطب عام (خواننده مذهبی/ادبی) و مخاطب پژوهشی (تاریخ‌دان، فقیه، دانش‌آموخته علوم دینی) قرار می‌گیرد.

برخی مؤلفان موفق توانسته‌اند با اتکا به متون اولیه، شیوه‌های نقلی و مآخذ تاریخی، نسخه‌هایی منتشر کنند که هم سود عملی برای آموزش عمومی دارد و هم ارجاع‌پذیری کافی برای پژوهشگران فراهم سازد.

درباره کتاب

«به کوتاهی آه، به بلندای ماه» اثری است که موضوع آن زندگی فاطمه زهرا ـ دختر پیامبر اسلام و همسر امام اول شیعیان ـ از منظر انسانی و تاریخی  است؛ کتاب در قالب متنی «روایت‌محور» اما با پشتوانه مآخذ تاریخی نوشته شده است.

رویکرد گرمارودی در این کتاب بر «نمایش جنبه‌های بشری زندگی حضرت زهرا» و پرهیز از تکرار صرف معجزات یا کرامات کلیشه‌ای تأکید دارد؛ علاوه بر متن اصلی، نویسنده بخش‌هایی پژوهشی (پی‌نگاشت‌ها، یادداشت‌های تاریخی و ارجاعات به منابع) افزوده تا خواننده هم از روایت بهره‌مند شود و هم بتواند به اسناد رجوع کند.

این ترکیب نسبی روایت و مآخذ یکی از نقاط قوت کتاب است چون آن را برای گروه‌های گسترده‌ای ـ از خوانندگان عمومی تا مربیان دینی و بعضی پژوهشگران آغازگر ـ قابل بهره‌برداری می‌کند.

البته باید گفت اگرچه اثر در سطح روایت و بیان ادبی، قوی است و برای مخاطب عمومی جذابیت دارد، سطح تحلیل انتقادی و ارائه ارجاعات آکادمیک دقیق به‌طور کامل قابل اتکا برای پژوهش‌گران تخصصی نیست. به‌عبارت دیگر، اگر پژوهشگر تاریخ اسلام یا محقق منابع نخستینی بخواهد ادعاها را تا سطح سند نقد کند، باید به فهرست منابع مفصل‌تر و نسخه‌های مرجع تاریخی مراجعه نماید.

دوم اینکه هرگاه نویسنده از خوانش روایی استفاده می‌کند، بهتر است تمایز روشنی میان «آنچه بنا بر سند آمده» و «بازآفرینی داستانی/تأویلی» تعیین شود ـ کتاب گرمارودی در بسیاری مواضع این تفکیک را تا حدی انجام داده اما در برخی بخش‌ها روایت ادبی پررنگ‌تر از شرح اسناد است.

در مجموع، اثر برای ورود عمومی به زندگی‌نامه حضرت زهرا و به‌عنوان متن آموزشی ـ فرهنگی مناسب است اما برای استفاده پژوهشی عمیق نیاز به مراجعه به منابع تخصصی‌تر وجود دارد.

درباره نویسنده

سیدعلی موسوی گرمارودی در ۳۰ فروردین ۱۳۲۰ شمسی در شهر قم به دنیا آمد؛ او شاعر، نویسنده، مترجم، حافظ‌پژوه و پژوهشگر ادبی معاصر است و از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات آیینی و انقلاب اسلامی محسوب می‌شود.

او پس از تحصیلات مقدماتی حوزوی در قم و مشهد، در سال ۱۳۴۵ وارد دانشکده حقوق شد و کارشناسی خود را در رشته علوم قضایی به پایان برد؛ سپس به تحصیل زبان و ادبیات فارسی پرداخت و کارشناسی ارشد و دکترای زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران اخذ کرد.

گرمارودی علاوه بر کارهای ادبی، در دوره‌هایی مدیریت فرهنگی (سرپرستی مؤسسات نشر، مدیریت تالار و …) و مناصب مشاوره فرهنگی در دولت و نهادهای گوناگون را نیز برعهده داشته است.

فعالیت‌های ادبی او گستره وسیعی را دربر می‌گیرد. گرمارودی شاعری است با مجموعه‌های متعدد شعر، مترجم آثار دینی مهم (ترجمه قرآن، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه با نشرهای شناخته‌شده) و نویسنده آثار داستانی و زندگی‌نامه‌ای مذهبی (از جمله «داستان پیامبران» و «به کوتاهی آه…»).

او در سال ۱۳۸۵ به‌عنوان یکی از «چهره‌های ماندگار» در بخش ادب و فرهنگ معرفی شد. ترجمه قرآن او ازجمله آثاری بوده که در اذهان عمومی بازتاب گسترده‌ای داشته است.

سایر کتب

از آثار سیدعلی موسوی گرمارودی می‌توان به این عناوین اشاره نمود.

• سایه بد (مجموعه شعر)، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۴۸؛
• در سایه‌سار نخل ولایت (مجموعه شعر)، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۰؛
• سرود رگبار / فصل مردن سرخ و دیگر دفاتر شعر در دهه‌های بعدی (چاپ‌های ۱۳۵۸، ۱۳۶۳ و غیره)؛
• دگرخند: درآمدی کوتاه بر طنز و هزل و هجو در تاریخ و تاریخ معاصر، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران‌، ۱۳۸۰؛
• گوشواره عرش: مجموعه کامل شعرهای آیینی، انتشارات سوره مهر، ۱۳۸۸؛
• برآشفتن گیسوی تاک (مجموعه غزل)، انتشارات سوره مهر، ۱۳۸۹؛
• خواب ارغوانی (شعر دفاع مقدس)، انتشارات سوره مهر، ۱۳۸۹؛
• سفر به فطرت گلسنگ، انتشارات سوره مهر، ۱۳۹۰؛
• ادیب الممالک فراهانی، خانه کتاب ، ۱۳۹۱؛
• در بوته نقد: نگاه منتقدان به شعر گرمارودی، خانه کتاب ، ۱۳۹۲؛
• به کوتاهی آه، به بلندای ماه؛ زندگی خاتون کبریا حضرت زهرا، نشر قدیانی، ۱۳۹۲.