تاریخ نگاری در اسلام

تاریخ نگاری در اسلام به عنوان دانشی مستقل، نه صرفاً گردآوری رویدادها بلکه مطالعه روش‌ها، انگیزه‌ها و چارچوب‌های فکری در بازنمایی گذشته است. از یونان باستان با آثار هرودوت و توسیدید گرفته تا جهان اسلامی و سپس اروپای مدرن، تاریخ‌نگاری همواره منعکس‌کننده ذهنیت مورخ و شرایط فرهنگی و سیاسی زمانه می باشد.

در جهان اسلام، از قرن دوم هجری به بعد، تاریخ‌نگاری با انگیزه‌های دینی، سیاسی و فرهنگی رشد یافت و به اشکال گوناگون، از سیره‌نگاری پیامبر تا تواریخ عمومی و محلی، بسط پیدا کرد. بنابراین مطالعه تاریخ‌نگاری، هم فهم گذشته را میسر می‌کند و هم تبیینی از چگونگی اندیشیدن جوامع به تاریخ به دست می‌دهد.

کتاب‌هایی که به تاریخ‌نگاری اسلامی می‌پردازند، ذیل ژانر تاریخ‌نگاری تطبیقی و روش‌شناسی تاریخ قرار می‌گیرند. این گونه آثار بیش از آنکه صرفاً گزارشگر وقایع باشند، نقادانه به بررسی منابع و سنت‌های نوشتاری می‌پردازند.

نمونه‌های شاخص جهانی در این حوزه عبارتند از: Arabic Historical Thought in the Classical Period اثر Tarif Khalidi (انتشارات Cambridge، ۱۹۹۴) که یک اثر مرجع در تحلیل ذهنیت مورخان مسلمان است.

The Historiography of Islamic Egypt نوشته Hugh Kennedy (انتشارات Ashgate، ۲۰۰۱) که مطالعه‌ای تطبیقی بر سنت‌های تاریخ‌نگاری در مصر اسلامی ارائه می‌دهد؛ و نیز Muslim Historiography اثر Franz Rosenthal (چاپ نخست در Leiden، ۱۹۶۸) که همچنان یکی از منابع بنیادین در تحلیل تاریخ‌نگاری اسلامی محسوب می‌شود. آثار مشابه فارسی نیز عمدتاً در راستای تدریس دانشگاهی و پژوهش‌های روش‌شناسانه شکل گرفته‌اند.

درباره کتاب

این کتاب در چارچوب علمی «تاریخ تطبیقی و فوق‌بخشی» شیوه تاریخ‌نگاری اسلامی را بررسی می‌کند. رویکرد عمده بر بازسازی ساختارها، انگیزه‌ها، روش‌ها و مکاتب در تاریخ‌نگاری اسلامی است.

در این راه از منابع کلاسیک و روش‌شناسی مدرن به دور نمانده است. این ترکیب تاریخی و نظری، به دانشجویان و پژوهشگران این امکان را می‌دهد تا با درکی تحلیلی، به منابع اسلامی نزدیک شوند و ارزش‌های آن را ارزیابی کنند.

در سطح بین‌الملل، آثاری مانند کارهای Michael Cook & Patricia Crone در سنت بازخوانی انتقادی تاریخ‌نگاری اسلامی و نیز مطالعه‌های ابن خلدون، نقشی مهم در شکل‌دهی رویکردهای معاصر داشته‌اند. سنت انتقادی جدید (revisionist school) که تأکید بر بررسی منبعی و مقایسه با متون بیرونی دارد، در ایران و غرب، تأثیر زیادی بر این مطالعات داشته است.

کتاب تاریخ‌نگاری در اسلام نوشته سیدصادق سجادی و هادی عالم‌زاده، یکی از منابع درسی مورد استفاده دانشگاهی است. این کتاب منبع درسی اصلی درس «تاریخ‌نگاری در اسلام» در دوره کارشناسی الهیات ـ تاریخ و تمدن ملل اسلامی است. در حصول فهم ساختاری از مبانی و تکامل تاریخ‌نگاری اسلامی نقش موثری دارد.

مطالب این کتاب از ارائه تعریف تاریخ و تاریخ‌نگاری آغاز می‌شود، سپس به منابع و سنت‌های اولیه، مکاتب و روش‌های مختلف، شیوه‌های تنظیم متون تاریخی و سیر تحول این سنت در قلمروهای جغرافیایی مانند کشورهای اسلامی می‌پردازد. کتاب با تأکید بر تنوع روش‌ها و فرهنگ‌ها در تاریخ‌نگاری اسلامی، با روایتی کاملاً کارآمد برای پژوهش و آموزش در حوزه تاریخ اسلام همراه است.

درباره نویسنده

سید محمدصادق سجادی متولد سال ۱۳۳۳، مورخ، استاد دانشگاه و پژوهشگر ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی است. وی مدرک کارشناسی (۱۳۵۷)، کارشناسی ارشد (۱۳۶۷) و دکتری (۱۳۷۰) خود را از دانشگاه تهران اخذ نموده است.

سجادی بیش از ۳۴ سال مدیر بخش تاریخ و عضو شورای عالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی می باشد. علاوه بر آن در مراکز علمی مختلف همچون دانشگاه تهران، دانشگاه الزهرا، دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه زنجان نیز به تدریس مشغول بود.

حوزه پژوهشی اصلی وی شامل تاریخ و تمدن ایران و ملل اسلامی در سده‌های اولیه هجری و بررسی تطبیقی ادبیات فارسی و عربی است. همچنین در زمینه تاریخ طب نیز فعالیت‌هایی انجام داده و مقالاتی را به انتشار رسانده است. وی ویراستار ۱۵ جلد واپسین مجموعه «تاریخ جامع ایران» بوده است.