سمفونی مردگان

سمفونی مردگان در گونه‌ شناسی «رمان‌های مدرن/پسامدرن با روایت چندصدایی و تکنیک سیال ذهن» ـ که «سمفونی مردگان» در آن جای می‌گیرد ـ معمولاً از تلفیق چند کانون روایت، گسست‌های زمانی، و مدارکی چون نامه، صورت‌جلسه یا یادداشت برای بازنمایی حقیقت‌های رقیب استفاده می‌شود.

ریشه‌ی نظری «چندصدایی/پلی‌فونی» را می‌توان در خوانش میخائیل باختین از رمان (به‌ویژه در تحلیل او از داستایفسکی) پی گرفت؛ جایی که «صدای مؤلف» یکی از چند صداست و نه مسلط مطلق، و معنادادن به جهان داستان از گفت‌وگوی این صداها حاصل می‌شود.

در هم‌سنجی تطبیقی، نوآوری‌های فنی این گونه را می‌توان با الگوهای جهانی‌ای چون «خشم و هیاهو»ی ویلیام فاکنر (روایت چندپاره و سیال ذهن) و «خانم دالاوی» ویرجینیا وولف (روایت یک‌روزه با جریان آگاهی) هم‌ردیف کرد.

در ادبیات معاصر فارسی نیز همین شگردها به‌تدریج تثبیت شده‌اند؛ نمونه برجسته، «سمفونی مردگان» است که با ترکیب تک‌گویی‌های درونی، نامه‌ها، و جابه‌جایی زاویه‌دید، به‌جای حقیقتی یگانه، «پرونده‌ای روایی» می‌سازد.

بررسی‌های دانشنامه‌ای درباره این رمان، افزون بر تأکید بر ساخت «موومان‌محور» و موتیف‌های تکرارشونده (لایت‌موتیف)، بر تم‌های تقابل سنت/مدرنیته، خشونت پدرسالارانه و فرسایش اخلاقی نیز دست می‌گذارند؛ همین ویژگی‌هاست که آن را در تبار تاریخی رمان چندصدایی فارسی قرار می‌دهد.

درباره‌ کتاب

«سمفونی مردگان» (چاپ نخست: ۱۳۶۸/۱۹۸۹) روایتی چندصدایی از فروپاشی یک خانواده در شمال‌غرب ایران است که با معماری «چهار موومان» و تمهید «سیمفونی» سامان یافته: صداها می‌چرخند، بازمی‌گردند، و با تکرارِ موتیف‌هایی چون سرما/یخ‌زدگی، مرگ و یاد، در ذهن خواننده «تداعی» می‌سازند.

متن با جابه‌جایی مداوم زمان روایت، از یادداشت و نامه تا تک‌گویی درونی، مدام پرونده‌ی واقعه را بازنویسی می‌کند و قضاوت را به عهده مخاطب می‌گذارد؛ توصیف‌های تحلیلی معتبر این ساخت را به‌روشنی توضیح داده‌اند.

در سطح تماتیک، رمان، تنش دیرپا میان فردیّت هنرمند/روشنفکر و اقتدار خانوادگی ـ اجتماعی را به صحنه می‌آورد و از خلال «چند روایت ناساز»، فرایند خشونت‌زایی نظم‌های پدرسالارانه و ایدئولوژیک را نشان می‌دهد.

این کار، با تکنیک‌هایی هم‌خانواده با جریان سیال ذهن و مونتاژ سندی پیش می‌رود. جایگاه این اثر در تاریخ رمان فارسی، بیش از هر چیز به ترکیب سنجیده فرم موسیقایی با تکنیک‌های روایی برمی‌گردد؛ رویکردی که در تحلیل‌های ایرانیکا نیز با دقت گزارش شده و تاریخ انتشار نخستین چاپ آن در ۱۹۸۹/۱۳۶۸ تصریح شده است.

درباره نویسنده

عباس معروفی (۱۷ مه ۱۹۵۷/۲۷ اردیبهشت ۱۳۳۶، تهران – ۱ سپتامبر ۲۰۲۲/۱۰ شهریور ۱۴۰۱، برلین) داستان‌نویس، روزنامه‌نگار و ناشر ایرانی بود. او در «دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران» در رشته «ادبیات دراماتیک/نمایشی» تحصیل کرد (با وقفه‌ای ۱۳۵۹–۱۳۶۱ به‌سبب تعطیلی دانشگاه‌ها در «انقلاب فرهنگی»).

حدود یک دهه در دبیرستان‌های تهران ادبیات درس داد. معروفی در ۱۳۶۹ مجله ادبی «گردون» را بنیان گذاشت و تا ۱۳۷۴ سردبیر آن بود؛ مجله توقیف شد و پیگرد قضایی، سرانجام به مهاجرت او انجامید.

در سال ۱۹۹۶/۱۳۷۵ با وساطت نهادهای بین‌المللی، ایران را ترک کرد و در آلمان ساکن شد؛ از آن‌پس در برلین به فعالیت ادبی، برگزاری کارگاه‌های داستان‌نویسی و مدیریت «خانه/کتاب‌فروشی هدایت» پرداخت.

مرگ او در ۱ سپتامبر ۲۰۲۲ در برلین (به سن ۶۵ سالگی) به تأیید منابع خبری معتبر رسید. در کارنامه ادبی وی، علاوه بر رمان‌ها و مجموعه‌داستان‌ها، نمایشنامه و فعالیت‌های مطبوعاتی (از جمله انتشار نشریه «گردون») نیز دیده می‌شود.

سایر کتب

از آثار عباس معروفی می‌توان به این عناوین اشاره نمود.

• روبه‌روی آفتاب، مؤسسه انجام کتاب، ۱۳۵۹؛
• سمفونی مردگان، نشر گردون، ۱۳۶۸؛ (بازچاپ‌های بعدی نزد انتشارات ققنوس از ۱۳۸۰)؛
• سال بلوا، نشر گردون، ۱۳۷۱؛ (بازچاپ‌های بعدی نزد انتشارات ققنوس از ۱۳۸۲)؛
• فریدون سه پسر داشت، نشر گردون، ۱۳۷۳ (نخستین چاپ بر پایه منابع کتابشناختی و اسناد فروش نسخه‌های چاپ‌اول)؛
• پیکر فرهاد، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱ (با داده‌های کتابشناختی و شناسنامه ناشر)؛
• دریاروندگان جزیره آبی‌تر، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۲.