اندیشه پیشرفت؛ تلاشی برای درک نظام‌مند اندیشه پیشرفت از نظر مقام معظم رهبری

اندیشه پیشرفت و متونی از جمله این اثر، بر آن هستند تا به یکی از چالش‌های بنیادین اندیشه اسلامی معاصر بپردازند: فقدان نظریه‌ای منقح، بومی و درعین‌حال جهان‌فهم از مفهوم پیشرفت.

چنین نظریه‌ای نه صرفاً در چارچوب فلسفه یا الهیات، بلکه در متن واقعیت‌های اجتماعی و تاریخی یک جامعه اسلامی ـ ایرانی باید شکل گیرد. تأکید بر دیدگاه‌های رهبری انقلاب، از این منظر، تلاشی است برای پیوند دادن عقلانیت دینی با اقتضائات تمدن‌سازی معاصر.

این رویکرد می‌کوشد تا از تکرار الگوهای غربی پیشرفت ـ که عمدتاً بر مبنای اومانیسم و سکولاریسم شکل گرفته‌اند ـ فاصله گیرد و درعوض، با حفظ بنیان‌های معرفتی اسلام، نظامی از مفاهیم، اهداف و شاخص‌های پیشرفت را ارائه کند که با تجربه تاریخی انقلاب اسلامی هم‌خوان باشد.

از این زاویه، نظریه پیشرفت اسلامی ـ ایرانی نه پروژه‌ای صرفاً نظری، بلکه فرآیندی تمدنی است که باید در سه سطح هم‌زمان رشد کند: سطح فلسفی (مبانی و غایات)، سطح نهادی (سازوکارها و نظام‌سازی‌ها) و سطح فرهنگی (تحول در الگوهای ذهنی و رفتاری جامعه).

این رویکرد، با تکیه بر سنت اجتهادی اسلام و درعین‌حال آگاهی از علوم انسانی مدرن، راهی می‌جوید برای پاسخ به پرسش‌هایی نظیر:

• پیشرفت برای انسان مؤمن چه معنایی دارد؟
• معیار موفقیت یک جامعه دینی چیست؟
•  نسبت توسعه مادی با تعالی روحی چگونه باید تنظیم شود؟

چنین نگاهی اگر در بستر پژوهش‌های دانشگاهی و حوزوی به‌درستی پرورده شود، می‌تواند بنیانی نظری برای بازتعریف «تمدن نوین اسلامی» فراهم آورد؛ تمدنی که در آن، علم، عدالت، اخلاق و کارآمدی در کنار یکدیگر معنا یابند.

درباره کتاب

نداشتن نظریه پیشرفتی متقن و قابل اتکا ـ اگرچه اجمالی و قابل تکمیل ـ محوری‌ترین خلأ اندیشه‌ای برای دستیابی به الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و تحقق آن است. عنصر تمایزبخش این کتاب تمرکز آن بر دیدگاه مقام معظم رهبری، به عنوان اندیشمندی روشن‌بین، می‌باشد.

زیرا که این رهیافت زمینه ارائه پاسخ‌های جدید و مشروط را در عرصه پیشرفت بومی اسلامی فراهم نموده است. اتخاذ این رویکرد، به جای تکیه صرف بر استخراج از مبانی ـ مثل فلسفه اسلامی و آیات و روایات.

از آن رو است که ویژگی‌های گوناگون فکری، عملی و شخصیت حضرت آیت‌الله خامنه‌ای موجب شده که بتوان از بهره‌گیری از مجموعه تفکرات ایشان به عنوان راهی عملی برای رسیدن به دیدگاه‌های کاربردی‌تر مکتب اسلام دانست.

تسلط ایشان بر مجموعه مبانی اندیشه‌ای اسلام، اعم از فقه، فلسفه اسلامی و تفسیر قرآن، دارا بودن روحیه روشن‌بینی و نوآوری در استنباط ایده‌های جدید در چارچوب اصول می باشد.

دنبال کردن اشراف اندیشه اسلام و امتداد دادن کاربردی این مکتب در چهار دهه حیات انقلاب اسلامی و در میانه تحولات کلیدی کشور از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که ایشان را از اندیشمندان دیگر متمایز می‌کند.

مجموعه این نکات باعث شده که این دیدگاه دربردارنده پاسخ‌هایی منسجم در جمع ابعاد پیشرفت مستحکم در مبنا و درعین حال کاربردی (و با دارا بودن قابلیت کاربردی شدن) به برخی از مهم‌ترین پرسش‌های پیشرفت باشد.