آشنایی با روش مسئله‌گشایی

آشنایی با روش مسئله‌گشایی شاخه‌ای میان‌رشته‌ای است که از ریاضیات آموزشی، روان‌شناسی شناختی، مدیریت و مطالعات سازمانی سرچشمه می‌گیرد و هدف آن آموزش چارچوب‌های نظام‌مند برای تحلیل مسئله، طراحی گزینه‌ها و اتخاذ تصمیم است.

کار کلاسیک جورج پولیا در «How to Solve It» (۱۹۴۵) را می‌توان نقطه عطفی در این سنت دانست: پولیا گام‌های کلی و تکنیک‌های حل مسئله (فهم مسئله، طرح نقشه، اجرای نقشه، و بازنگری) را به‌صورت روشی قابل‌تعلیم معرفی کرد که بعدها در انواع رویکردهای تربیتی و مدیریتی اقتباس شد.

همچنین جریان‌های بعدی مانند نظریات «تفکر واگرا/جانشین» ادوارد د بونو و فنون چارچوب‌بندی چندوجهی ابزارهای تکمیلی برای آموزش مهارت‌های خلاق و تحلیلی فراهم ساختند و به گسترش کاربرد «روش‌های مسئله‌گشایی» در مدرسه، دانشگاه و سازمان کمک کردند.

در عرصه مدیریت و مشاوره سازمانی، تکنیک‌های مسئله‌گشایی ساختارمند (از جمله دروس و ابزارهای «تفکر ساختاریافته»، درخت تصمیم ، ماتریس‌های تصمیم‌گیری، تحلیل علت و معلول و الگوهای MECE که در محافل مشاوره‌ای مانند McKinsey ترویج شده‌اند. به‌عنوان مهارت‌های کلیدی برای حل مسائل پیچیده کسب‌وکار شناخته شده‌اند.

این سنت مدیریت‌محور، در کنار گرایش‌های آموزشی که مهارت حل مسئله را از دوران کودکی ترویج می‌کنند، باعث شده است که کتاب‌هایی با مخاطب عام و نیز متون دانشگاهی پراکندگی و تنوع زیادی پیدا کنند؛ از متون کلاسیک نظری تا کتاب‌های فشرده و مصور که برای آموزش «عادات فکر مسئله‌گشا» به نوجوانان و بزرگسالان طراحی شده‌اند.

درباره کتاب

«آشنایی با روش مسئله‌گشایی»  اثری کوتاه، مصور و کاربردی است که کن واتانابه آن را ابتدا برای دانش‌آموزان ژاپنی نوشت تا مهارت‌های تفکر نقادانه و حل مسئله را به‌زبان ساده و تصویری آموزش دهد.

ساختار کتاب مبتنی بر مجموعه ابزارهای ساده ولی اثرگذار است: شکستن مسئله به بخش‌های قابل مدیریت، ترسیم درخت‌های علت و معلول، تولید گزینه‌ها، و استفاده از معیارهای ساده برای مقایسه و انتخاب.

این فرمت موجز و مصور باعث شده کتاب در ژاپن بسیار محبوب شود و بعدها در قالب انگلیسی و در زبان‌های متعدد به‌عنوان یک «کتاب عملی برای عموم» منتشر گردد. در نسخه فارسی که با عنوان «آشنایی با روش مسئله‌گشایی» و ترجمه منیژه مدبر توسط نشر «اختران» منتشر شده است.

متن اصلی با همان شیوه تصویری و مثال‌محور عرضه شده و نسخه فارسی معمولاً حدود ۱۱۲ صفحه دارد (چاپ نشر اختران؛ شابک و سال چاپ در منابع عرضه کتاب فارسی ثبت شده: نشر اختران، چاپ نخست حدود ۱۳۹۷ خورشیدی).

قوت کتاب در دسترس‌بودن تکنیک‌ها، مثال‌های روشن و قابلیت آموزش دادن مهارت‌ها به مخاطبان نوجوان و جوان است؛ محدودیت آن اما در سادگی بسیار برخی توصیه‌ها و نبود پرداخت عمیق نظری است ـ یعنی کتاب مناسب ورود و تمرین است، اما برای تعمیق پژوهشی یا کاربردهای سازمانی پیشرفته باید با متون تخصصی‌تری ترکیب شود.

درباره نویسنده

کن واتانابه پیشینه‌ای ترکیبی از آموزشِ آکادمیک در خارج و تجربه مشاوره مدیریتی دارد. واتانابه پس از تحصیلاتش در ایالات متحده و در دانشگاه ییل و سپس دوره‌ای در Harvard Business School، چند سالی به‌عنوان مشاور در شرکت جهانی McKinsey & Company تجربه فعالیت دارد.

تجربه‌ای که ابزارها و منطق مسئله‌گشایی سازمانی را در او تقویت نموده و در نهایت او را به نگارش راهنمایی ساده برای آموزش این مهارت‌ها به نسل جوان واداشته است.

پس از انتشار موفق کتاب مسئله‌گشایی، واتانابه آثاری دیگر در حوزه روش‌های فکر، استقلال فکری و حل خلاق مسئله منتشر کرد و در عین حال در زمینه آموزش (education/edtech) فعالیت کارآفرینانه نیز داشته است؛ او همچنین، مؤسس و مدیرعامل شرکت‌هایی در حوزه آموزش و رسانه (مانند Delta Studio) است.

سایر کتب

از آثار کنسوکه واتانابه می‌توان از این عناوین نام برد.

• آموزش مسئله‌گشایی بسیار ساده (世界一やさしい問題解決の授業 / Problem Solving ۱۰۱: A Simple Book for Smart People)، Diamond, Inc.، ۲۰۰۷؛
• چگونگی ساختن پاسخ خود (یا «ذهن مستقل») (自分の答えのつくりかた / Independent Mind)، Diamond, Inc.، ۲۰۰۹؛
• آموزش مسئله‌گشایی راست‌مغزی (世界一やさしい右脳型問題解決の授業)، Diamond, Inc.، ۲۰۱۸؛