اداره و سیاست در ایران؛ مطالعه بروکراسی در بستر سیاست ۵۷ ـ ۱۳۲۰

اداره و سیاست در ایران و مطالعات بوروکراسی دولت در ایران در امتداد رشته‌ای قرار می‌گیرد که در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی سیاسی با نظریات کلاسیک ماکس وبر (Max Weber) آغاز شد و سپس با کارهای اندیشمندانی چون ساموئل هانتینگتون (Samuel Huntington) و تئودور اسکاکپول (Theda Skocpol) بسط یافت.

در این سنت، بوروکراسی نه صرفاً دستگاهی اجرایی، بلکه نهادی اجتماعی ـ سیاسی است که هم بازتاب ساختار قدرت و هم یکی از عوامل شکل‌دهنده سیاست محسوب می‌شود.

در ایران، این نوع ادبیات از دهه ۱۳۴۰ شمسی با ترجمه و تألیف متونی در حوزه جامعه‌شناسی سیاسی و توسعه وارد فضای دانشگاهی شد. پس از انقلاب اسلامی، این روند با گرایش به بررسی تاریخی و نقد ساختارهای اداری و سیاسی ایران ادامه یافت.

سبک غالب در این آثار، ترکیب تحلیل تاریخی با چارچوب‌های نظری علوم سیاسی و مدیریت دولتی است؛ به‌گونه‌ای که با روش اسنادی، روایت‌های تاریخی در پرتو نظریات دولت و بوروکراسی تحلیل می‌شوند.

درباره کتاب

این کتاب اثر ابوالحسن است که به بررسی نسبت بوروکراسی و سیاست در ایران معاصر از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری رایج در علوم سیاسی، نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اداری و تحولات بوروکراتیک در ایران معاصر تحت تأثیر تغییرات سیاسی ـ اجتماعی قرار گرفته‌اند.

بخش مهمی از کتاب به بازخوانی تحولات عصر پهلوی، چالش‌های نظام اداری، و پیوند میان تصمیم‌گیری‌های کلان سیاسی و شیوه اداره کشور اختصاص دارد. این اثر ارزشمند در زمره متون دانشگاهی حوزه «مدیریت دولتی» و «علوم سیاسی» محسوب می‌شود.

وجه تمایز این اثر در مقایسه با برخی مطالعات دیگر، اتکای گسترده آن به داده‌های تاریخی و اسناد رسمی است؛ در حالی که بخش مهمی از ادبیات موجود در این حوزه، یا صرفاً نظری بوده یا متکی بر برداشت‌های کلی از تاریخ سیاسی ایران است. بدین ترتیب، فقیهی توانسته است پلی میان تاریخ‌نگاری و نظریه‌پردازی سیاسی برقرار کند.

درباره نویسنده

ابوالحسن فقیهی در سال ۱۳۱۹ در تهران زاده شد. او تحصیلات ابتدایی خود را در دبستان فیروزکوهی پسران (تهران، ۱۳۳۱) و دوره متوسطه را در دبیرستان مروی (تهران، ۱۳۳۸) گذراند.

سپس در رشته حقوق در دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۴۲ مدرک کارشناسی دریافت کرد. ادامه مسیر علمی او به دریافت کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی از دانشگاه تهران (۱۳۴۸) و نهایتاً اخذ دکتری مدیریت دولتی از دانشگاه ایالتی نیویورک (State University of New York) در ایالات متحده آمریکا (۱۳۶۴) انجامید.

افزون بر این، فقیهی دوره‌های تخصصی متعددی را پشت سر گذاشت: دوره حکومت‌های محلی در وزارت کشور ژاپن (توکیو، ۱۹۷۴)، دوره مدیران آموزش ملی در سازمان ملل متحد (بانکوک، ۱۹۷۶)، و نیز فرصت مطالعاتی درباره روش‌های اندازه‌گیری بهره‌وری در سازمان‌های دولتی و بخش خدمات در دانشگاه آکسفورد (University of Oxford) انگلستان (۱۳۷۵–۱۳۷۶).

او پس از بازگشت به ایران، در دانشگاه علامه طباطبائی به تدریس و تحقیق در حوزه مدیریت دولتی پرداخت و به عضویت هیئت علمی این دانشگاه درآمد. حوزه‌های پژوهشی و آموزشی فقیهی طیف وسیعی از مباحث علوم انسانی را دربر می‌گیرد.

اما تمرکز اصلی او بر مدیریت دولتی، بوروکراسی، سیاست‌گذاری عمومی، و تاریخ تحول نظام اداری در ایران بوده است. آثار و تألیفات او به‌ویژه در حوزه مدیریت تطبیقی و تاریخ بوروکراسی، به‌عنوان منابع اصلی درسی و پژوهشی در رشته‌های مدیریت دولتی و علوم سیاسی در دانشگاه‌های ایران شناخته می‌شوند.

سایر آثار

از آثار ابوالحسن فقیهی میتوان به این عناوین اشاره نمود.

• مجموعه مقالات سمینار بررسی مسائل اداری ایران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۷۲؛
• بوروکراسی و توسعه در ایران: نگاهی تاریخی ـ تطبیقی (همراه با حسن دانایی‌فرد)، انتشارات رسا، ۱۳۸۵. (چاپ‌های بعدی: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، از ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵)؛
• اداره و سیاست در ایران؛ مطالعه بوروکراسی در بستر سیاست57 ـ ۱۳۲۰، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۴۰۰.