گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام

گزاف نمایی در تاریخ علم در سنت تاریخ‌ نگاری علم، شاخه‌ای جاافتاده به نقد «افسانه‌سازی»، «حال‌گرایی افراطی» (presentism) و «ملی‌گرایی معرفتی» می‌پردازد. یعنی جایی که دستاوردهای علمی پیشینیان به‌نادرستی با مقیاس‌ها و مفاهیم امروز سنجیده و بزرگ‌نمایی می‌شود.

نمونه‌های مرجع این گرایش در ادبیات جهانی، آثاری است که به‌طور مستند با باورهای رایج اما نادقیق درمی‌افتند: مجموعه «گالیله به زندان رفت و دیگر افسانه‌ها درباره علم و دین» (Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion, ed. Ronald L. Numbers، ۲۰۰۹) که ۲۵ «افسانه» مشهور را مستندانه واکاوی می‌کند.

و نیز «انقلاب علمی: درآمدی بسیارکوتاه» (Lawrence M. Principe، ۲۰۱۱) که علاوه بر روایت مؤجز، چند «کلیشه» مدرسه‌ای دربارهٔقرون میانه/رنسانس را تصحیح می‌کند.

در حوزه تمدن اسلام نیز کارهای مرجع پژوهشی مانند «علوم اسلامی و ساخت رنسانس اروپایی» (George Saliba، ۲۰۰۷) و «اندیشه یونانی، فرهنگ عربی» (Dimitri Gutas، ۱۹۹۸) نشان می‌دهند .

چگونه باید با منابع اصیل کار کرد تا نه دچار اروپامحوری شد و نه به دام «اسلاموفیلی اغراق‌کار» افتاد. این طیف آثار، چارچوب روش‌شناختی معتبری برای نقد روایت‌های پرطمطراق فراهم می‌کند.

از منظر روش، این نوشته‌ها معمولاً سه حرکت را همزمان پیش می‌برند:

1. واکاوی انتقادی متن‌های ۱) اولیه (manuscripts/prints) و ۲) ثانویه؛
2. تعیین دقیق «فراداده‌های تاریخی» (زبان، تاریخ، بافت فکری و شبکه انتقال) برای پرهیز از زمان‌پریشی؛
3. مرزبندی بین «علم قدیم» و «علم جدید» بر پایه مفاهیم و نهادهای خودشان.

از این حیث، کارهایی چون ویرایش‌های انتقادی، راهنماهای روشمند و دستنامه‌های تخصصی (مثلاً Routledge Handbook on the Sciences in Islamicate Societies که جایگاه و شیوه‌های کار در علوم اسلامی را در فصل‌های موضوعی تبیین می‌کند) بستر فنی لازم برای سنجش دعاوی «پیشگامی‌ها» یا «ابداعات» فراهم می‌آورند. همین الگو در کتاب گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام هم به‌کار گرفته شده است.

درباره کتاب

«گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام: نقدی بر مدرن‌سازی و اسلامی‌سازی علوم قدیم» نوشته امیرمحمد گمینی (تهران: کرگدن، ۱۴۰۳)، رساله‌ای مؤجز اما روشمند (۱۲۴ صفحه) است که به یک آسیب پرتکرار می‌پردازد.

خوانش منابع هیئت، ریاضی و طبیعیات اسلامی با عینک مفاهیم پسایونانی/پساگالیله‌ای و نسبت‌دادن دستاوردهای جدید به مؤلفان کهن. نویسنده با تکیه بر نمونه‌های مشخص نشان می‌دهد چگونه مدرن‌سازی متن، تسلامی‌سازی علمِ جدید، و نیز بی‌توجهی به زنجیره انتقال/تحول مفاهیم، به تصویر نادقیق از تاریخ علم می‌انجامد.

کتاب صریحاً بر تفکیکِ «توصیف دقیق تاریخی» از «داوری ارزشی/ایدئولوژیک» اصرار دارد و خواننده علاقه‌مند را متوجه بدفهمی‌هایی می‌کند که در گفتار عمومی، رسانه و حتی برخی متون آموزشی فارسی رواج یافته است.

سهم روش‌شناختی اثر در سه نکته برجسته می‌شود: نخست، هشدار درباره «برون‌خوانی مفاهیم» (reading out of context) در قیاس مفاهیمی چون «تجربه»، «قانون طبیعی» یا «نظریه علمی» میان سنت‌های زمانی/زبانی متفاوت.

دوم، تأکید بر کار نسخه‌شناختی و تبارشناسی مفاهیم برای رد/تأیید دعاوی تقدم و تأثیر؛ سوم، پیوندزدن بحث ایران/اسلام با نمونه‌های جهانی «افسانه‌زدایی» در تاریخ علم، تا خواننده بداند این نقد فقط ناظر به یک سنت خاص نیست.

گمینی با زبان شسته‌رفته و ارجاع به نمونه‌های ملموس در فضای فارسی، پلی زده است میان پژوهش تخصصی و دغدغه عمومی دانستن دقیق «چه کسی، کی، کجا و چگونه؟». همین پیوند روش و مسئله، کتاب را به منبعی مفید برای دانشجویان تاریخ علم، فلسفه علم و مطالعات اسلامی تبدیل می‌کند.

درباره نویسنده

امیرمحمد گمینی پژوهشگر و عضو هیئت علمی پژوهشکده/مؤسسه تاریخ علم دانشگاه تهران است و تمرکز پژوهشی‌اش بر تاریخ هیئت و کیهان‌شناسی اسلامی، نسخه‌شناسی علمی و مسائل روش‌شناسی تاریخ علم در ایران است.

وی دارای مدرک کارشناسی مهندسی معدن از دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات و کارشناسی‌ارشد «تاریخ علم در جهان اسلام» از دانشگاه تهران، و دکتری «تاریخ و فلسفه علم» از مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران است.

از فعالیت‌های جاری او، مشارکت در معرفی و نقد متونِ هیئت اسلامی (مثلاً نشست‌های مربوط به «اختیارات مظفری» قطب‌الدین شیرازی)، تدوین/ترجمه در حوزه تاریخ علم، و نگارش آثاری برای عموم فرهیخته است. در کنار تألیف‌های فارسی، او در پروژه‌های بین‌المللی نیز فصل‌هایی منتشر کرده است؛ از جمله فصل مشترک با سونیا برنتیس در دستنامه راتلج (Routledge Handbook).

سایر کتب

از آثار  امیرمحمد گمینی می‌توان به این عناوین اشاره نمود.

• دایره‌های مینایی: پژوهشی در تاریخ کیهان‌شناسی در تمدن اسلامی، نشر سینا، ۱۳۹۵؛
• مواجهه با داروین: نخستین برخوردها با نظریه تکامل در شرق مسیحی و اسلامی (۱۸۶۰–۱۹۳۰) (ترجمه از عادل زیادات)، نشر کرگدن، ۱۳۹۶؛
• اختیارات مظفری قطب‌الدین شیرازی (تصحیح و شرح انتقادی، به‌کوشش امیرمحمد گمینی)، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ۱۴۰۲؛
• ما چگونه ما نشدیم؟ (نقد و بررسی فرضیه افول علم در ایران)، نشر کرگدن، ۱۴۰۳؛
• نیکلاس کپرنیک: آن که زمین را سیاره کرد، جهاد دانشگاهی، ۱۴۰۳؛
• گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام: نقدی بر مدرن‌سازی و اسلامی‌سازی علوم قدیم، نشر کرگدن، ۱۴۰۳؛
• İSLAM ASTRONOMİSİNDE EVRENİN MEKANİK YORUMU VE BATIDA ALIMLANIŞI (به زبان ترکی)، Atatürk Kültür Merkezi Yayını، ۲۰۲۵.