شناخت استدلالی خدا

شناخت استدلالی خدا کتابی است که خدا را با استدلال‌های عقلی و فلسفی اثبات می‌کند و این مباحث را با استنطاقات خود از آیات قرآنی گره می‌زند.

صدرالمتألهین شیرازی، با نام کامل صدرالدین محمد بن ابراهیم قوامی شیرازی (معروف به ملاصدرا)، یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان اسلام و بنیان‌گذار مکتب فلسفی «حکمت متعالیه» است.

وی در سده یازدهم هجری قمری (۱۰۵۰ق/۱۶۴۰م) می‌زیست و اندیشه‌اش نقطه عطفی در تاریخ فلسفه اسلامی به‌شمار می‌رود. ملاصدرا با تلفیق سه سنت فکری اصلی یعنی فلسفه مشاء (ارسطویی)، فلسفه اشراق (سهروردی)، و عرفان نظری (به‌ویژه ابن‌عربی) توانست نظامی فلسفی جامع پدید آورد.

در آن عقل، شهود، و وحی در تعامل و تکامل با یکدیگر قرار می‌گیرند. او با طرح نظریاتی چون اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول، و نفس‌الامر در علم، بنیان‌های نوینی برای تبیین جهان، انسان و خدا ارائه داد.

در نظام فکری ملاصدرا، «وجود» یگانه واقعیت اصیل و بنیادین عالم است و هر آنچه غیر از آن است، اعتباری و وابسته به وجود تلقی می‌شود. او معتقد بود که مراتب هستی بر اساس شدت و ضعف وجود، از واجب‌الوجود (خدا) تا ضعیف‌ترین مرتبه‌ی ماده، در پیوستاری تشکیکی قرار دارند.

این نگاه هستی‌شناختی سبب شد که او رابطه میان خدا و جهان را نه به صورت خالق و مخلوقی منفصل، بلکه به‌منزله تجلی و ظهور مراتب وجودی خداوند تبیین کند. ملاصدرا در انسان‌شناسی نیز بر حرکت جوهری نفس تأکید می‌کرد.

بدین معنا که روح انسان در مسیر تکامل، از مرتبه مادی آغاز می‌کند و در سیر صعودی خود تا عقل فعال و اتصال به عالم قدس پیش می‌رود. او فلسفه را راهی برای شناخت خدا و تقرب به حقیقت می‌دانست و در آثار خود، به‌ویژه در «الأسفار الأربعه»، کوشید تا فلسفه را با معرفت دینی و تجربه عرفانی در یک نظام جامع الهیاتی و وجودی ادغام کند.

درباره کتاب

صدرالمتألهین در الهیات متعالیه خدا را با استدلال‌های عقلی و فلسفی اثبات می‌کند و این مباحث را با استنطاقات خود از آیات قرآنی گره می‌زند. از دیدگاه فیلسوفان و اهل کلام با ملاحظه افعال و آثار خدا به اثبات او می‌پردازند.

الگوی شناخت آیه‌ای ماهیت و منطق ویژه‌ای دارد و با عمومیت خود بسیاری از براهین و دلایل اثبات خدا را دربرمی‌گیرد. صدرا یقین بر خلاف این روش معمول، حقیقت وجود را گواه وجود خدا می‌گیرد و از طریق خدا موجودات دیگر را می‌شناسند.

ملاصدرا طریق صدیقین را از حیث یقین‌آوری، قطعیت و شرافت برتر می‌داند. قرآن کریم مخاطبان خود را بیشتر به تأمل و اندیشه‌ورزی در آیات آفاقی و انفسی فراخوانده است.

صاحب این قلم می‌کوشد با گزارش تحلیلی این براهین و مستندات قرآنی آن‌ها، توجه به ارزش و موقعیت این دلایل و تعیین مخاطبان خاص هر یک از آن‌ها، اهمیت و اعتبار خداشناسی استدلالی در نظام الهیاتی صدرایی را مورد تأکید قرار دهد.

درباره نویسنده

فاطمه صادق‌زاده قمصری، دانشیار پردیس خواهران دانشگاه امام صادق است؛ وی دانش‌آموخته فلسفه و کلام اسلامی در مقطع دکتری در دانشگاه تهران است. وی در زمان نگارش این سطور (مهر ۱۴۰۴)، سمت معاونت پژوهش و فناوری پردیس خواهران دانشگاه امام صادق را نیز عهده‌دار است.

از فعالیت‌های صادق‌زاده قمصری می‌توان از این موارد یاد نمود:

• مدیریت گروه آموزشی فلسفه و کلام، از ۱۳۷۶ تاکنون؛
• مدیریت علمی و اجرایی طرح مطالعاتی آثار مرتضی مطهری، از ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۸؛
• سردبیر دوفصلنامه تخصصی فلسفی و کلامی مشکوه النور، از ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۵؛
• جانشین سردبیر دوفصلنامه تخصصی حکمت سینوی( مشکوه النور)، از ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷؛
• جانشین سردبیر دوفصنامه علمی ـ پژوهشی حکمت سینوی( مشکوه النور)، از ۱۳۸۸ تاکنون (۱۴۰۴).

سایر کتب

از آثار فاطمه صادق‌زاده قمصری می‌توان از این عناوین یاد نمود.

• ایمان و شناخت عقلانی از دیدگاه اندیشمندان مسلمان، انتشارات دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۴.