فلسفه اقتصاد اسلامی

فلسفه اقتصاد اسلامی، واکاوی و بیان تفاوت دیدگاه‌ها در اقتصاد غربی و اقتصاد اسلامی باشد. اقتصاد نئوکلاسیکی بر مبنای فردگرایی استوار است و بر حداکثرسازی مطلوبیت شخصی تأکید دارد.

در مقابل، اقتصاد اسلامی، علاوه بر منافع فردی، بر عدالت اجتماعی، نوع‌دوستی و مسئولیت‌های اجتماعی تأکید دارد. این تفاوت، دیدگاه‌های اقتصادی دو نظام را به‌طور بنیادین از یکدیگر متمایز می‌کند.

در اقتصاد نئوکلاسیکی، تصمیمات اقتصادی عمدتاً بر اساس منافع مادی و عقلانیت ابزاری گرفته می‌شوند، در حالی که در اقتصاد اسلامی، اصول اخلاقی و ارزش‌های دینی، راهنمای تصمیم‌گیری اقتصادی هستند. این تضاد، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند بانکداری و سرمایه‌گذاری، نمود بیشتری دارد.

در اقتصاد نئوکلاسیکی، مالکیت خصوصی یک اصل اساسی است و آزادی در استفاده از دارایی‌ها به‌طور کامل محترم شمرده می‌شود. در مقابل، اقتصاد اسلامی، مالکیت را به‌عنوان امانتی از سوی خداوند می‌بیند و استفاده از آن را محدود به رعایت حقوق دیگران و اصول شریعت می‌داند.

یکی از مهم‌ترین تضادها میان این دو نظام، دیدگاه آن‌ها نسبت به بهره است. اقتصاد نئوکلاسیکی بهره را به‌عنوان قیمت سرمایه و یک عنصر مشروع در فعالیت‌های اقتصادی می‌پذیرد. اما در اقتصاد اسلامی، بهره (ربا) حرام است و فعالیت‌های اقتصادی باید بر اساس مشارکت در سود و زیان یا معاملات واقعی صورت گیرد.

اقتصاد نئوکلاسیکی تعادل بازار را بر اساس عرضه و تقاضای آزاد تبیین می‌کند. اما در اقتصاد اسلامی، تعادل نه تنها بر اساس عوامل اقتصادی بلکه بر مبنای اصول اخلاقی و عدالت اجتماعی تعریف می‌شود. این نگرش، برقراری تعادل اقتصادی را به مداخله‌های هدفمند برای حفظ عدالت اجتماعی وابسته می‌داند.

درباره کتاب

کتاب فلسفه اقتصاد اسلامی گردآوری و ترجمه حسین عیوضلو و سید عقیل حسینی، اثری است که به بررسی مبانی فلسفی، مفهومی و نظریه‌پردازی اقتصاد اسلامی می‌پردازد.

این اثر، مجموعه‌ای از مقالات و متون معتبر درباره موضوعاتی همچون ماهیت انسان اقتصادی، اصول و ارزش‌های اقتصادی در اسلام و رابطه اقتصاد با اخلاق و عدالت است. هدف این کتاب ارائه چارچوبی است که به درک عمیق‌تر از فلسفه اقتصادی اسلام و تفاوت‌های بنیادین آن با نظام‌های اقتصادی دیگر کمک کند.

این کتاب علاوه بر ترجمه مقالات و متون، تلاش کرده است تا با گردآوری دیدگاه‌های گوناگون، زمینه‌ای برای بحث و تفکر در خصوص اقتصاد اسلامی به‌عنوان جایگزینی برای اقتصاد متعارف فراهم آورد. این اثر به‌ویژه برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به اقتصاد اسلامی و فلسفه آن، منبعی قابل تأمل و مراجعه مکرر به شمار می‌رود.

درباره نویسنده

حسین عیوضلو، یکی از پژوهشگران برجسته در حوزه اقتصاد اسلامی، دارای آثار متعددی در این زمینه است. وی به‌طور ویژه به مطالعه و تدریس مباحثی همچون بانکداری اسلامی، فلسفه اقتصاد و تبیین نظام‌مند اقتصاد اسلامی پرداخته است.

عیوضلو همچنین در حوزه سیاست‌گذاری اقتصادی و ارائه راهکارهایی برای تطبیق اصول اقتصادی اسلام با شرایط مدرن فعالیت داشته است. ولی از اساتید دانشگاه امام صادق تهران است.

سید عقیل حسینی، متوئلد سال ۱۳۶۲، از محققان و مترجمان شناخته‌شده در حوزه اقتصاد و فلسفه اسلامی در ایران است. وی با تمرکز بر مسائل مربوط به عدالت اقتصادی و تطبیق مفاهیم اسلامی با چالش‌های روز، در ترویج و گسترش مباحث اقتصاد اسلامی نقش به سزایی داشته است. وی استادیار دانشگاه یاسوج است.

سایر کتب

از آثار حسین عیوضلو می‌توان به این عناوین اشاره نمود.

• مجموعه میزگردهای تخصصی پیرامون فلسفه اقتصاد اسلامی ـ مؤسسه تحقیقات پولی و بانکی، ۱۳۷۸؛
• تحلیل فقهی ـ اقتصادی اوراق قرضه در بازار پول و سرمایه ایران، پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۸۴؛
• عدالت و کارایی در تطبیق با نظام اقتصاد اسلامی، انتشارات دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۵؛
• مبانی فقهی ـ اقتصادی بانکداری و تأمین مالی اسلامی (ترجمه و تألیف)، دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۸؛
• بانکداری اخلاقی با رویکرد اسلامی (ضوابط اخلاقی و تدابیر ساختاری)، پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۴؛
• نظریه اسلامی عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی (تک نگاشت الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت)، مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، ۱۳۹۴؛
• مبانی نظری اقتصاد اسلامی، انتشارات سمت، ۱۳۹۹؛
• مطالعات پایه در طرح تحول نظام پولی و بانکی کشور ( بر اساس گزارش های طرح تحول بانکی کشور با راهبری وزارت امور اقتصادی تهران و پشتیبانی کنسرسیومی از شش بانک دولتی (مجموعه چهارجلدی)، انتشارات بانک سپه، ۱۳۹۹.