زنان آندلس

زنان آندلس درباره نقش‌ آفرینی زنان مسلمان در سرزمین اندلس (اسپانیای امروزی) می باشد. در سنت پژوهشی مرتبط با اسپانیای اسلامی (اندلس)، نقش زنان در عرصه‌های سیاسی، تجاری و فرهنگی بسیار پویاتر و پیچیده‌تر از آن چیزی است که در روایت‌های عمومی تاریخ دیده می‌شود.

در دوره امویان اندلس (قرن هشتم تا یازدهم میلادی)، برخی زنان خاندان‌های قدرتمند نه‌تنها در دربار نقش‌های مشورتی و مدیریتی داشتند، بلکه به‌صورت مستقیم در اداره املاک، هدایت شبکه‌های مالی، و مدیریت روابط قبیله‌ای و منطقه‌ای مشارکت می‌کردند.

در منابع تاریخی، اسناد متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد زنان در طبقات اشرافی و نیز میان موالی و طبقه متوسط شهری، از حقوق مالکیت، ارث‌بری گسترده، و استقلال اقتصادی برخوردار بوده‌اند. این وضعیت موجب می‌شد که آنان در نظام اقتصادی و اجتماعی به‌صورت کنشگرانی فعال حضور داشته باشند و در برخی موارد نقشی تعیین‌کننده در پیوندهای قدرت و نفوذ سیاسی ایفا کنند.

در حوزه فرهنگ و دانش نیز حضور زنان اندلسی چشمگیر و تأثیرگذار بوده است. شماری از زنان در مقام شاعران مشهور، حافظان قرآن، فقیهان، آموزگاران، خطاطان و حتی دبیران دربار ظاهر شدند. زنان شاعر مانند ولاده بنت المستکفی به‌عنوان چهره‌های برجسته ادبیات اندلسی، نقش عمده‌ای در شکل‌گیری فضاهای فرهنگی و محافل ادبی داشتند.

همچنین برخی زنان به دلیل موقعیت خانوادگی یا استعداد فردی، به آموزش علوم دینی، فقه و ادبیات می‌پرداختند و شاگردانی تربیت می‌کردند. در دربارهای امیران مختلف اندلس نیز نقش «کاتبه» یا «دبیره» برای زنان گزارش شده است. جایگاهی که هم اعتماد سیاسی بالایی می‌طلبید و هم مهارت در نگارش، فنون دیوانی و مدیریت مکاتبات حکومتی.

درباره کتاب

ادبیات، آیینه‌ای برای بازتاب هویت فرهنگی ملت‌ها و کشورهاست. این آیینه در ادوار گذشته، به دلایل مختلف نتوانسته است تمام زوایای این هویت را بازتاب دهد. این نقیصه در زمینه عموم ادبیات صادق است و درباره ادبیات زنان به مراتب بغرنج‌تر.

کتاب حاضر که نتیجه تحقیقات چند ساله این نویسنده است، چشم‌انداز نسبتا جامعی درباره موضوع مورد بحث خود فراهم می‌کند. ما در این کتاب شاهد نقش‌آفرینی زنان مسلمان در سرزمین اندلس (اسپانیای امروزی) هستیم.

نویسنده پس از ارائه گزارشی از حال و هوای زندگی طبقات مختلف جامعه آن روزگار اندلس، به شرح حال برخی از زنان بلندآوازه و مؤثر در جامعه محل زیستن خود می‌پردازد: زنان شاعر، معلم، قاضی، حافظ قرآن، فقیهه و دبیران درباره امارت‌های گوناگون.

همچنین، در این کتاب از علل سقوط حاکمیت مسلمانان اندلس و از زندگی پر زرق و برق دربارها و ستیزه‌های پنهان زنان متعدد حاکمان برای رساندن فرزندان خود به مقام ولایتعهدی سخن به میان می‌آورد.

درباره نویسنده

دلال عباس (Dalal Abbas) متولد ۱۹۴۷ در لبنان، پژوهشگر، استاد دانشگاه و از برجسته‌ترین متخصصان ادبیات فارسی در جهان عرب است. او دارای دکترای دولتی (State Doctorate) در رشته ادبیات تطبیقی و تمدن اسلامی با گرایش زبان‌های عربی و فارسی است و از سال ۱۹۹۰ تاکنون در دانشگاه لبنان تدریس می‌کند.

عباس از نسل پژوهشگرانی است که در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ با جدیت به گسترش ادبیات فارسی در فضای علمی عربی پرداختند و سهم مهمی در معرفی متون کلاسیک و معاصر فارسی به جهان عرب داشته‌اند.

تخصص او عمدتاً در حوزه ادبیات عرفانی، کلاسیک، زنان در ادبیات فارسی و همچنین تاریخ فرهنگی ایران است و به‌واسطه تألیفات و ترجمه‌هایش، در بسیاری از نشریات معتبر عربی و ایرانی شناخته می‌شود. فعالیت‌های او تنها به تدریس محدود نشده است. عباس از جمله پژوهشگرانی است که با روش‌شناسی دقیق و خوانش اصیل متون، کوشیده است ادبیات فارسی را با تفسیرهای قابل‌فهم‌تر برای خواننده عرب توضیح دهد.

آثار او غالباً بر ادبیات زنان، خوانش اجتماعی ـ فرهنگی متون، نقش زنان ایرانی در تاریخ ادبیات، و نیز تحلیل تطبیقی میان فرهنگ ایرانی و عربی متمرکز است. پژوهش او درباره زنان اندلس، که یکی از آثار شاخص وی است.

نمونه‌ای از گستره مطالعاتی‌اش فراتر از ایران است و نشان می‌دهد که او به صورت چندرشته‌ای میان تاریخ، ادبیات و جامعه‌شناسی حرکت می‌کند. دلال عباس در دهه‌های اخیر به‌عنوان یکی از معتبرترین صداها در معرفی ادبیات ایران به زبان عربی شناخته شده است.

او علاوه بر زمینه‌های پژوهشی، دوره‌های تخصصی نیز گذرانده است. از جمله، دوره Persian Teaching Program در دانشگاه تهران (سال ۲۰۰۲) و نیز دوره School Administration در University of Calgary کانادا (سال ۲۰۰۸). همچنین از سال ۱۹۸۴ تا ۲۰۰۸ مدیر دبیرستان دخترانه نبطیه (Nabatieh Girls Highschool) بوده است.

سایر کتب

از تألیفات دلال عباس می‌توان از این عناوین نام برد.

• بهاءالدین عاملی، ادیب، فقیه و عالم (Baha Al-Din Al-Amili, Littérateur, Jurist, and Scientist)، دار المؤرخ العربی، ۱۹۹۱؛
• نمر صباح و لئوپولد سُنغور: برخورد دو فرهنگ (Nemr Sabbah and Léopold Senghor: Encounter of two Cultures)، لجنه الصباح الوطنیه (Al-Sabbah National Committee)، ۱۹۹۹؛
• زن در جامعه ایرانی (Women in the Persian Society)، مرکز الحضاره لتنمیه الفکر الإسلامی (Center for Civilization Studies)، ۱۹۹۹؛
• داستان قرآنی: یک مطالعه ادبی (The Quranic Narrative, a Literary Study)، مرکز الحضاره لتنمیه الفکر الإسلامی، ۱۹۹۹؛
• قرآن و شعر، دار المواسم،